Dante lezen in Maastricht (2)

Het gedicht La Divina Commedia

De afgelopen vier jaar heeft mijn groep ‘Dante lezen' in meer dan honderd bijeenkomsten de hele Divina Commedia gelezen en besproken. Bij de start van dit project had bijna niemand van ons het gedicht eerder in het geheel in de Italiaanse taal gelezen. Het is dan ook een behoorlijke uitdaging geweest hier aan te beginnen, want het is beslist niet eenvoudig door te dringen in alles wat Dante vertelt.
De groep bestond vier jaar geleden uit negen personen. Na enkele bijeenkomsten heeft één deelnemer vanwege andere bezigheden moeten afzeggen en zijn we met acht personen verder gegaan. We hebben heel wat plezier beleefd tijdens het lezen en dikwijls gelachen om de soms bizarre vondsten die Dante bedacht heeft. Maar er zijn ook heel wat passages geweest die eerder om te huilen dan te lachen waren.
Helaas is in mei jl. een van de leden van de groep, Jacques Willems, plotseling overleden. Dat heeft ons allen erg aangegrepen en het doet verdriet dat we hem moeten missen.
Nu hebben we de aan onszelf opgelegde taak van de eerste lezing afgerond en de bijeenkomsten voor een half jaar stopgezet. Ik ga dit intermezzo gebruiken om o.a. nieuwe ideeën te ontwikkelen voor de wijze waarop we Dante's werk verder kunnen ontdekken.

Dante wordt algemeen beschouwd als de grootste dichter van Europa. Zijn meesterwerk, de Commedia, is het meest indrukwekkende en meest belangrijke werk van de Italiaanse letterkunde. De Commedia verhaalt over de reis van een levend mens door de drie rijken van het hiernamaals Hel, Louteringsberg en Paradijs met als overkoepelend thema: de ‘status animarum post mortem' (de toestand van de zielen na de dood).
Het is duidelijk dat Dante's dichterschap een christelijke grondslag heeft. Hij voelt zich geïnspireerd door God en geeft in de vorm van poëzie een boodschap aan de mensen. De reis door het hiernamaals is nodig om tot inzicht te komen en het hoogste doel te bereiken, het aanschouwen van God. Dit zielenheil geldt niet alleen de reiziger zelf, maar de hele mensheid. Daarom schrijft Dante in het volgare, de volkstaal, om zoveel mogelijk lezers of toehoorders te bereiken. Hij stelt wat betekenis en waarheidsgehalte betreft het werk praktisch op hetzelfde niveau als de Heilige Schrift. In de hele Commedia kunnen we het godsoordeel over de dode zielen aantreffen, maar in feite is het de dichter Dante zelf die oordeelt. Hij is het die de deugden en ondeugden van de mens weergeeft, hij bepaalt wie het eeuwige heil verdient en wie voor altijd gestraft wordt.
Dante geeft ons een fantastisch overzicht van de geschiedenis van de middeleeuwen op alle mogelijke gebieden. Hij zet de personages in het verhaal ondanks hun dood ‘levensecht' en karakteristiek neer. Zo krijgen belangrijke en minder belangrijke mensen, middeleeuwse tijdgenoten, er een plaats in en hebben bepaalde gebeurtenissen ook daadwerkelijk plaatsgevonden. Ook zijn er veel autobiografische aspecten in terug te vinden. Dit kunnen we niet alleen weten uit eerdere geschriften van Dante Alighieri zelf, maar tevens uit kronieken over die tijd.
Als middeleeuwse intellectueel heeft Dante veel bestudeerd; zijn ideeën over filosofie, theologie, politiek, kunsten en andere wetenschappen verwerkt hij in het gedicht. Het zijn overigens niet alleen middeleeuwers, maar ook figuren uit de mythologie, de Bijbel, de Griekse en Romeinse Oudheid die in groten getale aanwezig zijn.
Dante's stijl is heel wisselend en ook is er vaak verschil van toon in de poëzie, die zacht en lyrisch kan zijn, maar ook hard en fel. Dit wil ik illustreren met enkele voorbeelden:

De eerste vrouw die Dante in de hel ontmoet is Francesca da Rimini. In de duistere hellekring, waar de zondaars van wellust en passie verblijven, wordt zij en haar buitenechtelijke liefde Paolo gestraft. Samen moeten zij voor eeuwig wervelen op de woeste stormwind zonder elkaar ooit nog aan te raken. Francesca vertelt dat ze samen het ridderverhaal lazen over de liefde van Lancelot en Guinevere, de vrouw van koning Arthur. Door de grote passie voor elkaar gaven zij zichzelf ook aan de liefde over. Na het aanhoren van haar relaas vervalt Dante in zo'n medelijden dat hij, geheel en al ontdaan, zelfs bewusteloos raakt.

E quella a me: ‘Nessun maggior dolore
che ricordarsi del tempo felice
ne la miseria; e ciò sa ‘l tuo dottore. (Inferno canto V, 121-23)

‘Ach, niets zo treurig als in slechte tijden
terug te denken aan ‘t geluk van eerst,'
zo sprak ze, ‘en uw meester weet dat vast wel! (vert. Rob Brouwer)

Dante is net het Paradijs binnengegaan en, zoals in de hel, ontmoet hij hier ook eerst een vrouw. Het is een bekende, Piccarda, de zuster van zijn dichtervriend Forese Donati. Zij zingt de lof van God en is innig gelukkig dat zij in de eerste hemelsfeer mag verblijven. Als men tot de gelukzaligen behoort doet de plaats in het Paradijs er niet toe. Zij maakt zich bekend in zachte bewoordingen en zegt o.a. het volgende:

ma riconoscerai ch'i'son Piccarda,
che, posta qui con questi altri beati,'
beata sono in la spera piú tarda. (Paradiso canto III, 52-54)

Ik ben Piccarda, zult u nog wel weten:
te midden van de zaligen hier geplaatst,
ben ‘k zelf ook in de traagste hemel zalig. (vert. Rob Brouwer)

Een ander voorbeeld uit het Paradijs: Dante zal eindelijk Beatrice ontmoeten. Hij voelt weer de liefde binnenin zich opkomen en wil Vergilius er deelgenoot van maken, deze is echter verdwenen en Beatrice richt enigszins bars het woord tot Dante. Er zal nog heel wat met hem moeten gebeuren voordat hij zijn doel mag bereiken: het aanschouwen van God. Dit is de enige keer dat de naam Dante genoemd wordt in de Commedia.

‘Dante, perché Virgilio se ne vada,
non pianger anco, non pianger ancora;
ché pianger ti'conven per altra spada.' (Paradiso canto XXX, 55-57)

‘Dante, dat Vergilius gaat, daar moet jij
nog niet om huilen, nee, niet huilen nog:
bewaar dat huilen maar voor ‘n ander zwaard.' (vert. Rob Brouwer)

Nog een voorbeeld van de hardheid in toon in Inferno canto XXVIII, 22-24 over het zaaien van tweedracht. Dante ontmoet hier Mohammed. Door de scheuring die Mohammed teweeggebracht heeft in de christelijke wereld wordt hij zeer zwaar gestraft en in deze verzen wordt op heel plastische wijze en in vulgaire taal die straf uitgebeeld:

Già veggia, per mezzul perdere o lulla,
com'io vidi un, così non si pertugia,
rotto dal mento infin dove si trulla.(Inferno canto 22-24)

Geen vat zou door breuk van duig of bodem
zo wijd openscheuren als ik er een zag,
gespleten van zijn kin tot waar men scheten laat. (vert. Mieke Blom)

Het bovenstaande geeft een beeld van de verschillende taaluitingen, die zowel platvloers, burlesk, dan weer beleefd, hoofs of verheven zijn. Dramatische taferelen zijn er in de hel te over en zo kan de reiziger Dante intens medelijden hebben met de verdoemden, ontdaan zijn, vol afgrijzen een opgelegde straf zien, maar ook laten blijken dat hij het met een straf eens is. Dat maakt het verhaal over de hel levendig, want het aardse leven heeft hier nog invloed op de zielen. Dat betekent niet dat Louteringsberg en Paradijs saai zijn. Integendeel.....de zielen op de Louteringsberg hebben al veel minder interesse in het aardse, boeten voor hun zonden. De gelukzaligen in het Paradijs richten zich alleen op God. Door wat Dante ervaart op zijn reis en leert van zijn gidsen Vergilius en zijn geliefde Beatrice vindt er een innerlijke verandering in hem plaats. Gaandeweg wordt hij bevrijd van zijn zonden en zal hij geheel gezuiverd God mogen aanschouwen.

Bij onze eerste lezing is vooral aandacht besteed aan het letterlijk vertalen van het gedicht, n.l. ‘lezen wat er staat' in het Italiaans! Elk van de deelnemers heeft bij toerbeurt deze opdracht uitgevoerd. Onze eigen vertalingen werden geregeld vergeleken met reeds bestaande vertalingen in het Nederlands. Canto voor canto hebben we geprobeerd de tekst te begrijpen door er o.a. een samenvatting van te geven, moeilijke passages uit te leggen en ook door onbekende woorden, woordvormen en zinswendingen te analyseren. We hebben zinnen ontleed, gepuzzeld op de soms vreemde opeenvolging van woorden om de samenhang ervan te zien en aanvullende informatie opgezocht om tot een beter begrip te komen. Naast het letterlijk vertalen heeft ook de diepere betekenis bij het bestuderen veel aandacht gekregen. Een gedicht moet n.l. vaak figuurlijk gelezen worden, zo ook de Commedia. Dante zegt over zijn werk dat er vier betekenissen aan de tekst moeten worden ontleend: de letterlijke, de figuurlijke of allegorische betekenis, de moralistische en de anagogische (stichtelijke) betekenis.

Mijn conclusie is dan ook dat, willen we Dante's gedicht nog beter begrijpen, we die andere betekenissen verder moeten onderzoeken. Wat wilde Dante nu precies overbrengen? En: wat voor persoon was de dichter zelf? Een middeleeuwer of een renaissancefiguur? Hoe was het christelijk denken in de middeleeuwen en geeft Dante (een leek) daar een afspiegeling van? Wat is het verschil tussen het middeleeuwse christendom en het christendom van de 21ste eeuw? Hoe wordt er nu over gedacht? Dit zijn maar enkele voorbeelden van vragen die bij mij opkomen. Er is oneindig veel materiaal in Dante's Commedia aanwezig om hierover van gedachten te wisselen en dit kan leiden tot boeiende uitkomsten.

Geraadpleegde literatuur:
Dante Alighieri, Commedia, con il commento di Anna Maria Chiavacci Leonardi, Mondadori, Milano 2003.
Dante Alighieri, De Goddelijke Komedie, vertaald door Rob Brouwer, Primavera pers, Leiden 2002.

Mieke Blom
Maastricht, december 2008